(verschenen in Doorbraak op 20/11/2026)
Wanneer Europese steden in lichterlaaie staan, buitelen mijn collega-criminologen over elkaar om de casseurs met de mantel der slachtofferliefde te bedekken. Ongelijkheid is de lont in het kruitvat, klinkt het dan — alsof je zinloos geweld ooit kan goedpraten. Die Pavlofreflex levert de nodige bijval op in universitaire wandelgangen, maar hoe overtuigend is die verklaring in landen die zich reeds te pletter herverdelen? Een grootschalige studie in het tijdschrift World Development (2024) vond bovendien amper een betekenisvol verband tussen inkomensongelijkheid en criminaliteit.[1] Dus waar ligt dan de verantwoordelijkheid voor de grootstedelijke — of iemands persoonlijke — vuurzee? Eerder bij de structuren, of eerder bij het individu? En wanneer vervelt mededogen tot een ideologie die de mens reduceert tot een passieve toeschouwer van zijn eigen leven?
Vijfentwintig jaar geleden legde de psychiater Theodore Dalrymple met Leven aan de onderkant al zijn vinger op deze vragen. Na jarenlange ervaring in Britse gevangenissen verwierp hij de idee dat armoede en delinquentie louter voortvloeien uit materiële omstandigheden. Minstens zo bepalend is de manier waarop mensen naar zichzelf en de wereld kijken. Een wereldbeeld dat mee wordt gevormd door een progressieve intellectuele en culturele elite die individuele verantwoordelijkheid inwisselde voor collectieve verontschuldiging.
Nochtans hanteert diezelfde elite voor zichzelf wel strenge normen zoals zelfbeheersing, spaarzaamheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. Voor de onderlaag worden die deugden echter weggezet als hardvochtig, en gelden er lagere verwachtingen.
Maar wanneer mensen handelen alsof ze geen controle hebben over zaken waarin ze duidelijk wél een keuze hebben — zoals een criminele levenswandel —, gaan ze excuses verzinnen. De mens is daar zelfs zeer bedreven in. Ook in de leugenachtigheid kent de menselijke creativiteit geen grenzen. Zo wijten Dalrymples patiënten hun destructief gedrag aan externe factoren zoals een slechte jeugd of ‘het systeem’. Ze handelen niet, het leven ‘overkomt’ hen. Ze wentelen zich als het ware in de aangeleerde hulpeloosheid.
Een kwarteeuw later beschrijft Rob Henderson een bijkomende, kwalijke evolutie. De Amerikaanse psycholoog schrijft over zogenaamde luxe-opvattingen. Statusverhogende ideeën die binnen hoogopgeleide progressieve middens aanzien opleveren en zelfs een identiteit. De schadelijke gevolgen komen echter terecht bij het precariaat. Denk aan welgestelde pleitbezorgers van de legalisering van drugs. Zij beschikken over voldoende vangnetten voor als het fout loopt. Een kwetsbare jongere belandt met diezelfde levensstijl in de marginaliteit. Hetzelfde geldt voor het relativeren van gezinsstructuren of het doorgeslagen welzijnsdenken in het onderwijs. De rekening wordt zelden betaald door wie deze ideeën het luidst verkondigt.
De rode draad bij Dalrymple en Henderson is dezelfde: de ideeën van de bovenlaag sijpelen door naar de onderlaag. En de uitzichtloosheid van die laatste wordt door de ideeënwereld van de eerste in stand gehouden.
Dalrymple waarschuwt bovendien dat naarmate maatschappelijke problemen vaker het voorwerp worden van professionele interventie, ook het risico groeit dat de hulpverlening vooral zichzelf in stand houdt. Met deze paradox knoopt hij aan bij de kritiek die de Nederlandse filosoof Hans Achterhuis al in de jaren zeventig formuleerde in De markt van welzijn en geluk. Achterhuis onderzocht het zelfbevlekkende karakter van de welzijnssector en zag hoe die, ondanks haar emancipatorische ambities, nieuwe afhankelijkheden voortbrengt.
Leven aan de onderkant houdt ons vandaag nog altijd een spiegel voor. Dalrymple beschrijft een samenleving waarin vluchtig genot het haalt van stabiliteit en de bijstandscultuur gelijkstaat aan een afhankelijkheidscultuur. Hij verdedigt traditie als gestolde levenservaring, en herinnert ons eraan dat gemeenschap en cultuur ertoe doen. Zijn inzichten bieden ons een onderbelicht perspectief op de straatcultuur van geweld, maar evengoed op de welvaartstaat.
Ja, een gemeenschap moet mensen opvangen wanneer ze struikelen, maar mag hen nooit wijsmaken dat blijven liggen een optie is. De stoïcijnse filosoof Epictetus schreef in zijn Zakboekje al dat sommige dingen van ons afhangen en andere niet. Maar wie de mens verlost van zijn verantwoordelijkheid, verlost hem uiteindelijk van zijn menselijkheid. Als falen nooit een eigen keuze is, kan succes immers evenmin een verdienste zijn. Wat blijft er op die manier nog over van de menselijke waardigheid?
[1] Recent onderzoek uit 2024 vindt amper een betekenisvol verband tussen inkomensongelijkheid en criminaliteit. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X23003388?via%3Dihub